De kweekvleeskwestie (VPRO Gids)

Het kabinet-Rutte III houdt zich strikt aan de Europese novel food-regelgeving, wat betekent dat kweekvlees nog niet op de Nederlandse markt gebracht mag worden. En dat terwijl vleesconsumptie een van de grootste milieuproblemen is.

Het verhaal leest als een thriller. Op 30 december 2017 vliegt Josh Tetrick, CEO van de Amerikaanse food-startup Just, van San Francisco naar Amsterdam met in zijn koffer een gekoelde doos met een paar stukjes kweekvlees. Dat denkt hij althans. Als Tetrick op Schiphol arriveert blijkt de koffer te zijn achtergebleven in de VS. Foutje van de vervoerder. Op 31 december wordt zijn bagage alsnog afgeleverd. Hoe de koffer langs de douane is gegaan is onduidelijk, maar het kweekvlees, verpakt in droogijs in goede diepgevroren conditie, is in Nederland.

Tetrick wordt op de luchthaven verwelkomd door Ira van Eelen, dochter van de Nederlandse kweekvleespionier Willem van Eelen (1923-2015) en lid van de adviesraad van Just. Samen gaan ze op 31 december naar het wetenschapsmuseum NEMO in Amsterdam. Daar brengen ze directeur Michiel Buchel één kweekvleesworstje. Ook leveren ze een pond eendenchorizo af bij horecaondernemer Paul Riteco uit Zaandam. Hij wil graag experimenteren met kweekvlees.

Voor Tetrick en Van Eelen betreft het een historische gebeurtenis. Zij hopen, door het kweekvlees nog vóór Nieuwjaar op de Nederlandse markt te introduceren, de nieuwe Europese wet op ‘Novel Food’ voor te zijn. Die wordt op 1 januari 2018 van kracht en bepaalt dat nieuw voedsel dat op de Europese markt komt eerst moet zijn goedgekeurd door het Europese voedselveiligheidbureau EFSA in Parma. Van Eelen en Tetrick hebben uit gesprekken die ze voerden met de Nederlandse overheid begrepen dat ze mogelijk in een overgangsregime zullen belanden, en hun product op de markt kunnen brengen terwijl de aanvraag loopt.

Worstje

Een paar dagen na Nieuwjaar stuurt Van Eelen een e-mail rond waarin ze verslag doet van wat er is gebeurd. Die mail gaat ‘in alle openheid’ naar de ministeries van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), met wie ze tot dan goed contact heeft. Maar in de weken daarop hoort Van Eelen via via dat de ministeries met de kwestie in hun hun maag zitten. Het contact wordt verbroken.

Dan staat op 6 maart de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) bij het NEMO op de stoep. ‘Waar is het kweekvlees gebleven?zo vragen ze. Het museum antwoordt dat het worstje een museaal object is en zich in het depot bevindt en geplastificeerd zal worden. Daar neemt de NVWA genoegen mee. Anderhalve week later meldt de NVWA zich ook bij restaurant D‘Swarte Walvis van Paul Riteco. Diens diepgevroren eendenkweekvlees wordt verzegeld in een safetybag en ligt daar nog steeds in de diepvries.

‘Ik heb de NVWA om uitleg gevraagd,’ zegt Rob van Hattum, Chief Science Officer van het NEMO én de maker van een Tegenlicht-aflevering over de kweekvleeskwestie. ‘Ik kreeg te horen dat één van de ministeries de NVWA had opgedragen te rechercheren naar het kweekvlees. De betreffende ambtenaar zei dat hij zoiets in zijn hele loopbaan nog nooit had meegemaakt.’

De ingreep van de NVWA is de zoveelste tegenslag voor de familie Van Eelen, vertelt Van Hattum, die het kweekvleesverhaal al vanaf 2005 voor radio en televisie volgt.

Willem van Eelen, die als kind in een Jappenkamp had gezeten, kwam al tijdens zijn studie op het idee om zonder dierenleed vlees te kweken in een laboratorium. Het liet hem de rest van zijn leven niet meer los.

Muizen

Aanvankelijk werd er lacherig gedaan om Van Eelen, die al zijn spaargeld in dit idee stak. Tot in 1981 stamcellen werden ontdekt bij muizen, en zijn plan ineens niet meer zo vergezocht leek. In 1999, een halve eeuw na zijn eerste inzicht, verkreeg hij Amerikaanse en internationale patenten om kweekvlees te maken. In 2004 kreeg een consortium van Nederlandse universiteiten dankzij een lobby van Van Eelen twee miljoen euro subsidie voor verder onderzoek.

Weer tien jaar later, in 2013, bakte de Nederlandse hoogleraar Mark Post in Londen onder grote belangstelling van de internationale pers de eerste kweekvleeshamburger, mede dankzij Van Eelens inspanningen. Het lapje vlees, opgekweekt uit koeiencellen die zich in petrieschaaltjes hadden vermenigvuldigd met voedingsstof, kostte 200.000 euro en werd gefinancierd door Google-medeoprichter Sergey Brin.

Ondanks die geslaagde publiciteitsstunt was Van Eelen teleurgesteld door het uitblijven van de gang van kweekvlees naar de markt, en gaf hij zijn patenten in de handen van een bevriende Amerikaanse advocaat. In 2015 overleed hij zonder dat zijn droom was gerealiseerd.

Ironisch genoeg kwam juist op dat moment de ontwikkeling van kweekvlees in een stroomversnelling. Het besef groeide dat de toenemende wereldwijde vleesconsumptie een van de grootste milieuproblemen is van deze tijd, en massaal dierenleed veroorzaakt. Hierdoor raakten zowel startups als traditionele vleesfabrikanten geïnteresseerd. Zo ging het Duitse PHW, een van de grootste kippenvleesproducenten van Europa, begin dit jaar een alliantie aan met het Israëlische Supermeat. De laatste heeft een proces ontwikkeld om vlees te produceren uit kippencellen. Met dit soort partijen aan boord is de verwachting dat de nu nog erg arbeidsintensieve techniek voor het maken van kweekvlees snel opgeschaald kan worden, en de prijs naar beneden kan.

Speerpunt

Ook het Amerikaanse Just, dat in 2013 al een eiloze mayonaise op de markt bracht, zet in op een snelle introductie van commercieel kweekvlees. CEO Tetrick, net als veel collega’s in Silicon Valley veganist, kocht na het overlijden van Van Eelen diens patenten, en wist ruim 200 miljoen dollar aan investeringen op te halen. Met Ira van Eelen als ambassadeur was het de bedoeling om Nederland als speerpunt te gebruiken voor de Europese markt.

Door de actie van de NVWA lijkt die kans nu verkeken, zegt Van Hattum. ‘Heel spijtig. Het vorige kabinet zette nog in op kweekvlees, het huidige houdt zich strikt aan de nieuwe Novel Food-wet. Dat betekent dat het vlees moet worden goedgekeurd door de EFSA, en daarvoor is toestemming vereist van alle Europese lidstaten.’

Josh Tetrick is volgens Van Hattum intussen op zoek naar een andere plek om zijn kweekvlees in  2018 op de markt te brengen. In een poging het tij nog te keren wil de Nederlandse organisatie Next Nature een petitie opstarten om de overheid te vragen het eten van kweekvlees toe te staan.

 

 

 

Rechtsaf naar Kekistan (VPRO Gids)

Wat is de voedingsbodem van de alt-right, de beweging die Donald Trump aan de macht hielp? Om die vraag te beantwoorden, toog de VPRO Gids naar de fictieve republiek Kekistan, in de buurt van het schemergebied van internettrollen en bikkelharde spot.

Eind maart werd in Schotland een man veroordeeld voor het maken van een grap. Mark Meechan (30) had een filmpje op YouTube gezet van de mopshond van zijn vriendin die de Hitlergroet bracht. Meechan spoorde het beestje daartoe aan met teksten als ‘Sieg Heil’ en ‘vergas de Joden’. De video werd 3 miljoen keer bekeken en leidde tot honderden antisemitische reacties aan het adres van de Joodse gemeenschap in Schotland. Er volgde een aanklacht, en de rechter beoordeelde de clip als antisemitisch en racistisch.

Veel Britse komieken, onder wie Ricky Gervais en Stephen Fry, waren het daar niet mee eens. Meechan maakte juist de nazi’s belachelijk, twitterden ze. En hij had hoe dan ook het recht om die grap te maken, of je hem nu smakeloos vond of niet.

Welnee, reageerden linkse activisten, het filmpje was geen onschuldige grap, maar een doelbewuste strategie van de Alt-right om onder het mom van ironie hun antisemitische boodschap te verspreiden. En die domme komieken trapten er met open ogen in.

Van de mopshond is het maar een kleine stap naar een veel beroemder dier: Pepe the Frog. De cartoon-kikker met de uitpuilende ogen en rode lippen werd de afgelopen jaren misschien wel het beroemdste symbool in de cultuuroorlog tussen de zelfverklaarde verdedigers van het vrije woord en de Alt-right enerzijds, en alles wat progressief en politiek correct is anderzijds. Tegenlicht gaat deze week op zoek naar de oorsprong van internetmemes als Pepe en hun makers, en hun relatie met de Alt-right.

Subculturen

In Pepes geval is die relatie niet moeilijk te leggen. De stonede kikker debuteerde in 2006 als een onschuldig personage in de strip Boy’s Club van tekenaar Matt Furie. In de jaren daarop groeide hij dankzij zijn catchphrase ‘feels good man’ uit tot een internetmeme (een plaatje, gifje of filmpje dat razendsnel viraal gaat). Rond de verkiezingscampagne van Donald Trump werd Pepe gekaapt door Amerikaans rechts, en dook hij steeds vaker met teksten als ‘kill jews man’, en ‘you will always be a nigger’. Voor veel internetgebruikers werd Pepe zo een symbool van haat. Zozeer zelfs, dat Furie zich genoodzaakt zag Pepe in mei 2017 te laten overlijden.

Waarom juist Pepe dit lot ten deel viel is lastig te achterhalen, maar naar de online subcultuur waaruit hij voortkwam is wel uitgebreid onderzoek gedaan. Onder meer door de Canadees Marc Tuters, die aan de Universiteit van Amsterdam werkt.

Als je kijkt naar het grotere plaatje, zegt Tuters, komt deze cultuur voort uit een ‘cult-achtig milieu’ dat al heel lang bestaat. ‘Sektes en subculturen komen en gaan, maar hun ideeën overleven. Veel van de elementen die je in de jaren zestig en zeventig zag bij de Counterculture en de New Age-beweging, komen nu terug in deze rechtse tegencultuur. Dan moet je bijvoorbeeld denken aan een zoekende houding – iets wat je terugziet bij complotdenkers – het je afzetten tegen alles en een drang om te innoveren.’

Een recentere invloed is de Japanse manga- en animecultuur, vervolgt Tuters. ‘In Japan ontstonden in de jaren negentig internetfora waarop mensen discussieerden over strips en animaties. Dat werden een soort vrijplaatsen voor ongepaste gedachten. Na de beruchte gifgasaanval in de metro van Tokio, kon je op zo’n forum een game spelen die gebaseerd was op de aanval. Dat was voor Japanse begrippen ongekend.’

Dit Japanse concept vormde in 2003 de blauwdruk voor het Amerikaanse internetforum 4chan, waarvan het subforum /pol/ dé verzamelplek werd voor zowel jongeren die zich aangetrokken voelden tot grensoverschrijdende humor, als reeds bestaande neonazi’s en white supremacists.

Op 4chan kan iedereen anoniem posten, en zijn de gebruikers de baas. ‘Als zij vinden dat ze te veel worden gecensureerd, kunnen ze de boel gewoon kopiëren en een nieuwe versie beginnen,’ zegt Tuters. ‘Dat is ook al eens gebeurd.’

Donker randje

Veel 4chan-gebruikers zien zichzelf als strijders voor het vrije woord, en zetten zich af tegen de progressieve elite, politieke correctheid en identiteitspolitiek. Ze noemen zichzelf ‘insiders’, en hun vijanden ‘normies’. Hun  boodschappen hebben vaak de vorm van memes als Pepe, die ergens ‘ontstaan’ en nooit een afzender hebben. Vanuit 4chan verspreiden ze zich als een lopend vuurtje naar nieuwssites als Reddit en sociale media als Facebook en YouTube.

Behalve door hun komeetachtige snelheid kenmerken de berichten op 4chan zich ook door hun bikkelharde humor. ‘Omdat de gebruikers anoniem zijn, en ze zich keren tegen politieke correctheid, krijgen grappen al snel een donker randje,’ zegt Tuters. ‘Veel gebruikers willen hun insiderstatus tonen door nog een stapje verder te gaan. Daardoor loopt het al snel uit de hand, en komt je in de buurt van hatespeech.’

Dindu

Voor buitenstaanders is het vaak lastig in te schatten of je dit soort boodschappen serieus moet nemen. Drijft het 4chan-trollenleger op ironische wijze de spot met hun linkse tegenstanders, of hebben ze wel degelijk extreem-rechtse en/of racistische denkbeelden?

Mensen die het recht verdedigen op foute grappen hebben een punt, vindt Tuters. ‘Het is jammer dat rechts tegenwoordig het alleenrecht heeft op ‘onveilige’ humor. In de jaren zeventig konden we veel beter omgaan met onveilige emoties en werden bijvoorbeeld in de punkrockbeweging ook harde grappen gemaaakt. Nu wordt dat bij links minder geaccepteerd, waardoor reactionair rechts cool kan lijken.’

Maar hun tegenstanders hebben volgens hem evenzeer gelijk. ‘Is trollen oké omdat je het als grap verpakt?’

Veel van de termen die op 4chan worden gebezigd hebben een racistische ondertoon, zegt Tuters, zoals het n-woord, ‘we wuz kingz’ (dat de draak steekt met de claim dat het oude Egypte een zwarte beschaving was) of  ‘dindu’ (spottende term voor een criminele Afro-Amerikaan die volgens zijn familie dindu nuffin – niets gedaan heeft).

Of neem de meme Amerimutt, ook wel bekend als Le 56% Face. Dit is een afbeelding van een Amerikaan van gemengde afkomst die zichzelf ziet als blank, en verwijst naar het feit dat blanken 56 procent van de Amerikaanse bevolking uitmaken. ‘Amerimutt is de ultieme plebejische normie,’ zegt Tuters. ‘Ik zie het als een racistische meme, zeker sinds hij werd gekoppeld aan [de gekleurde acteur] Gaten Matarazzo uit de serie Stranger Things.’

Tot slot kunnen mensen jouw met een korrel zout te nemen grappen ook verkeerd begrijpen. Of je kunt zelf je publiek misverstaan. Ironische grappenmakers die online hun  – op zich wellicht terechte – kritiek op politieke correctheid en identiteitspolitiek spuien, kunnen zich dan ineens in het gezelschap bevinden van extreem-rechtse figuren.

Big Man Tyrone

Dit gebeurde bijvoorbeeld bij de aanhangers van de ‘republiek Kekistan’, die in 2017 op 4chan opdook en min of meer een uitvloeisel is van Pepe the Frog. Kekistan is een fictief land waar de Egyptische kikkergod Kek wordt aanbeden, en waarvan de inwoners – Kekistani’s – epische veldslagen leveren met hun eeuwige vijand de normies. Hun president is ‘Big Man Tyrone’ het alter ego van een in Kameroen geboren Britse vlogger, en hun volkslied de Italiaanse discohit ‘Shadilay’. De nationale vlag lijkt op een nazi-vlag.

Hoewel de media al snel een link legden tussen de fictieve staat en de Alt-right, verwierp Kekistan-popularisator Jeff Holiday in een video op YouTube alle connotaties met extreem-rechts. Kekistan is volgens hem een parodie die zowel nazi’s als gutmenschen te kakken zet (een claim die Tuters overigens weerspreekt, volgens een door zijn team gemaakte plattegrond wordt Kekistan alleen bevolkt door mensen die een afkeer hebben van links). Maar bij de intussen beruchte Charlottesville-rally, georganiseerd door de Alt-right, stonden wel mensen met Kekistan-vlaggen te zwaaien.

Voor Tuters is het aannemelijk dat 4chan, Pepe the Frog en Kekistan de uitslag van de Amerikaanse presidentsverkiezingen hebben beïnvloed. ‘Je moet het ook niet overschatten, maar bij fakenews zag je al dat hele kleine spelers, zoals een groepje tieners op de Balkan, nieuwsitems kunnen maken die een rol spelen in de verkiezingscyclus. Ik noem dat het bullshit butterfly effect. 4chan is een ongelooflijke verzameling bulsshit, en ze gebruiken dat heel effectief.’

Breitbart

Neem Pizzagate, zegt hij, het bizarre verhaal dat Hillary Clinton betrokken zou zijn bij een kinderpornonetwerk dat werd gerund vanuit een pizzeria in Washington. ‘Dat verhaal komt van 4chan, en is waarschijnlijk in een dag gefabriceerd door een paar kids, misschien met behulp van wat Russen. Toch was het voor de vader van een Amerikaanse vriendin reden om haar te vragen niet op Clinton te stemmen. Mensen hadden een reden nodig om op Trump te stemmen en er waren bullshit-aanbieders die aan de vraag voldeden.’

De Trump-campagne speelde daar vervolgens slim op in: ‘Steve Bannon had lang voor hij adviseur werd van Trump een job waarin hij geld probeerde te verdienen met het videospel World of Warcraft. Dat mislukte, maar zoals journalist Joshua Green in zijn boek over Bannon heeft laten zien, verschafte dit hem wel een duivels inzicht in de gamerscommunity. Hij zag een enorm reservoir van slimme, goede georganiseerde, niet onbemiddelde jonge mannen die in principe a-politiek waren, maar die je kon mobiliseren door in te spelen op reactionaire gevoelens, en hun afkeer van politieke correctheid. Toen Bannon later hoofdredacteur werd bij de rechtse nieuwsite Breitbart, is zijn  sterreporter Milo Yiannopoulos die woede gaan kanaliseren. Daar is de politisering begonnen. Later ging Trump daar op Twitter zelf op inspringen, en zijn ze hem gaan vereren als hun “goddelijke keizer”.’

Aangewakkerd door het presidentschap van Trump, zal de 4chan-mentaliteit voorlopig niet verdwijnen, denkt Tuters. Zelfs niet nu de Alt-right alweer over zijn hoogtepunt heen lijkt. ‘Zoals ik al zei: sektes en subculkturen komen en gaan. Maar hun ideeën leven voort.’